ALPAMIS destani (1901 Divay oglu yazmasi)

erasmus

 
Katılım
23 Nis 2012
A. A. Divay daha önce bozkırda bulduğu ALPAMIŞ ı 1901 yılında basım
yolu ile dünyaya bağışlamış idi. Aşağıda ayrıntıları verilen kitapta [ A L
P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule (1989) ] bu D
ivay yayınının tıpkıbasımı ve ilk Ingilizce çevirisi yayınlanmıştır. Bu
kitaba 1989 yılında yüksek üretim gideri nedeni ile alı namayan Latin
harfli ALPAMIŞ, şimdi okuyuculara sunulmaktadır. Konu ve destan
üzerine değişik yorumlar ve kaynaklar ı, basılmış kitap içinde yer
alıyor.
A L P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule (1989 )
http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-1/

http://aton.ttu.edu/Alpamis_destani_1901_Latin.asp

bulunumundan bilgisayar yolu ile de okunabilir.
H. B. PAKSOY
A L P A M Y S H Central Asian Identity under Russian Rule
Associatıon for the Advancement of Central Asian Research
Monograph Series
Hartford, Connecticut
First AACAR Edition, 1989
ALPAMYSH: Central Asian Identity under Russian Rule
COPYRIGHT 1979, 1989 by H. B. PAKSOY All Rights Reserved
Library of Congress Cataloging-in-Publication Data
Paksoy, H. B., 1948- ALPAMYSH: central Asian identity under
Russian rule. (Associatıon for the Advancement of Central Asian
Research monograph series) Includes bibliographical references
(p. ) Includes index. 1. Soviet Central Asia--History--Sources. 2.
Alpamışh. 3. Epic Literature, Turkic. 4. Soviet Central Asia--
Politics and Government. I. Title. II. Series. DK847.P35 1989
958.4 89-81416 ISBN: 0-9621379-9-5 ISBN: 0-9621379-0-1
(pbk.)
ALPAMI Ş
1. Burungu ötken zamanda, Cidalı Baysun deygan yerda,
2. ötken Alpamış Batırının tarifi hikayatı abyatıdır.
3. Burungu ötken zamanda, Cidalı Baysun elinde Baybörü, Baysarı
4. iki tenkalmen Bay idi. Dört tulgu may idi. Baylığın munı yok
5. bir ferzandnıng derdinan. (Baybörü:) Eşiktan tözgö karar günü yok, Baysarı
Bay.
6. Bay birbiriga aytadı: Ey Baybörü, bol dünyadan bi ferzend öter bolduk.
7. Hakdan bolsa inayet, peygamberden şafaat, pirlardan bolsa keramet. Yalgız
8. zürriyet deyib hakdan tilek edelik. Bol söz bir birina makul geldi. Evliya
9. koymay tünadi , Hakdan tilek etti. Yığlab yürügenide, iki Bay vade
10. etdi. Alla Taala bizlarga ferzand verse, birimize oğul birimize kız verse,
11. san mening kızımgı alarmıdıng, arı al dedim dedi. Mening oğlum bolsa,
12. sening kızıng bolsa men sana kızımdı verür idim deyib akladı, vade
13. kıldı. Kızı bolmay turganında iki Bay kuda boldu.
14. Alla Taala rahim edib, tileğin kabul etdi. Şol vakitlar bolganında,
15. aradan köp gün ötdü. Ellerine kaytu talabın etdi. Selamet
16. ellerine geldi. Baybörü Baynıng alganına Can Talas Baybiçedir
17. idi. Baysarı Baydıng alganına Altun saç Baybiçe idi.
18. alganlarına yakınlık etdi. Göz yaşı kabul boldu. Boyna hamile bütdü.
19. Tokuz ay on bir gün köterdi. Kabir tapsa kan Bayda, boyurgansa
20. tün fayda. Kende ki tuman orlasa gözü yeride görmede. Eid günü
21. manıng boldu Baybörü Baydıng alganı bir oğul bir kız doğurdu. Baysarı
22. Baynıng algani bir kız toğurdu. Katta Bayram toy birdi. Toksannan be
23. soydurub, dört koldan ocak kazdırdı. Altin kabak attırdı. Dan
24. biröv caylab çaptırdı, pehlivan ceket tutturdu. Otuz gün oyun
25. kırk gün toyun etdi. Uyun içinde altun beşik salub, iki Bay
26. ferzandların alub geldi. Hoca mollanıng aldılarına alub gelib koydu.
27. Allahın yahşı bendesi sizlar ferzandlarımıng adın koyung, fatıha bering.
28. Köp Baylar inam birdi. Sarfaylar şol vakitlarında birov o bolsun,
29. bir o bol bolsun dedi. Baylarnıng gönlüne makul gelmedi.
30. Kıbla tarafina karasa, ba şı nda kulahınıng neyinde ceğde üstünde
31. melle hoca mollalar gördü. Özları bir yahşı bende, yedi kalender peyda
32. boldu. Hoca mollalar aytadı: Ey Baybörü Bay, göz yaşın kabul
33. bolgan iken, gaibden bahtlı kalender geldi. Şular ferzandleringing
34. adın koysun. Şular ne dese, hem bizlar amin deyib kul köter eli dedi.
35. Toy hanadan, toy ulusun birdi. Yedi kalenderler ortağa çağırıb,
36. alub gaibden gelgen bende, sizler şol ferzandlerning adın koyung dedi.
37. Kalendarlar yahşı dedi. Baybörü Baydıng yalgaz oğlunun adına
38. merd Alpamışs bolsun dedi. Kıznıng adına Karlıgaç (Kırlangıç) bolsun,
Baysarı
39. Baynıng kızınıng adına Gülbarçın bolsun dedi. Gülbarçın Alpamışga
40. çift bolsun dedi. Alpamışnı yeti kalender aldıga alıb özünün
41. arkasına pençe urub, yalnız oğlum sen dedi. Yedi piring men dedi.
42. Tar yolda taykak kişide, başınyga iş tüşgan yerde, yedi kamil pirim
43. deyib yad etseng, Alla Taala yardım birsa, kollamak bizga şart diygan.
44. Gaib eren kırk çilten iken gözden gaib boldu. Katta Bayram toy
45. tarkab gitti. Aradan yedi yıl ötdü. Birgünü oturub iki Bay kengeş
46. etdi. Oğul der ki oğul birdi, kız der ki kız birdi, ikimiz kuda
47. bolduk. Karılık karşı gelganında, yiğitlik yelip ötganıda, elde katta
48. Bayram toylar bar. Karakasga at binseng, at kuyruğun sart tüysan,
49. kartayganda kök börü oğlakğa düsen kalay bolar iken düştü.
50. Bedevining saylab binib kök börü oğlakga tüsdü. Baysarı Bay
51. oglakkı aldi da kaçdı. Baybörü Bay izinan kovub yetdi. Oğlaknıng
52. sırağınan üstab cıbırdı. Baysarı Bay cibermedi. Yekevu şu yerde
53. zıtlaşıp, itişib birbirine kamçi salub, kuralaman icinde Baybörü
54. Bay uruğundan köp idi. Baysarı Bayın uruğu az idi.
55. Kökbörü oğlakna talaşıb şeytan iyesi boldu. Baysarı Bay
56. togan kudası Bayböridan köp körülük, köp zorluk gördü *
57. Kalsa çıksa can * diygan kudasıynan gönglü kaldı. Mening bi
58. ferzand ayganlığımı başıma geltürdü. Kim koyunluk sebebinan Baysarı
59. şaşıp merekeden uyuna kaytdı. Bağrının suyuga çerke berib yeti
60. gün yeti tün dalağa çıkmayı hafa bulub yatdı. Yatıb oyalanıb
61. mening kıyamatlıg kudam idi, Baybörü mening korluğun, zorluğun
62. görüb yürgenca yana bir yurtlarıga başımnı alub keteyim. Er
63. yiğit kudasınıng korluğuna cıdamay bir yurtlarga gitayın. Baybörü Bayga
64. kızımdı birmayın. Bir salum tuzumdu hem birmayın. Bol yalgancı dünyada
65. Baybörü Baydının serem yüzün görmeyim deyib, altıaycılık kırk günçilik
66. yolga, Tayşa Hanıng iline, toksan narga can artub, Tayşa Kalmakdıng
67. iline göçdü. Ak Bulak deygan bolakdıng başına çıkdı. Tuni manan
68. yolda sehering fayz vaktinda toksan narga kaytadan can artdı.
69. Gül Barçın cannı altun kebeceğe salub kara nardıng üstünde,
70. Altun Saç adlı alganı bir söz dedi: * Hava cavsun, aydın
71. günlar sel bolsun * yıldan yılga bol devletinin mal bolsun *
72. seher vaktinde toksan narga yük artıb * Gül Barçınıng atası,
73. sizga yol bolsun * ayıl tartdık dan bedeving beline * kulak
74. saldık men Moğolunung tiline * seher vaktda toksan narga yük salub *
75. men baraman kanday şahınıng iline. Cuvab Baysarı Bay: mang yığlayıngda
76. kılgandı kalem kaş * korluk menan ötmey diygen içgen aş *
77. korgan korlugumnu beyan eyleyim * (Baysarı:) Kemlik tartıb yığla birma
78. Altun Saç * on törtünde bülend toğan ay idin * bu dünyada
79. dört tulukga say idin * azdan devran sürgan baytak elimde *
80. bol yurtlarda iki tengles Bay idik * ontörtünde bülend togan
81. ay boldu * bol dünyada dört tulugum say boldu * azdan daveran
82. sürgan baytak ilimde * at çabdırgan günda bayram toy boldu *
83. deli gönlüm taşgan men * bedevge kamçı baskan men * esirde algın
84. dalada * ulağni alıb kaçgan men * maksadga kimler yetgendi * bir
85. zürriyet kadiri bizga ötgandi * kıyametlik kudam idi Bayborı *
86. kiynimden kovub tiykandi * kıyamatlık kudeman * başıma kamşı
87. tiggendi * aldımda ağam yoğ ikan, kıynımda inim yoku ikan * bir
88. ferzanding kemiynan * kiyamatlik kudamdan basima kamsi tiggendi *
89. tartdım ayıl nardınng beline * alti ayçılık kırk günçılık yol
90. yurub * men barurman Tayşa Kalmak iline * at kuyruğun tüyerim *
91. armansız davran sürerim * yalguz kızım Barçınnı * din bilmagan Kalmakka
*
92. saylab yürub beririm. * Cevab Altun Saç: Men yığlaymın gözde yaşım *
93. göl bolub * artım yabkan kara saçım gül bolub * olday görkan
94. yalgız kızım Gülbarçın * azdım devran süralmadı kız bolub * doksan
95. kirme bağının gülü Şolmayma * arlı yiğit namus belan ölmeyme *
96. ağayın men kim uruşmas talaşmas * abiruy varda elge kaytsak bolmayma *
97. salmas kadir mevlam başka yarlıknı * kalar din bilmesler fiili tarlıkını *
98. ağayın min kim uruşmas talaşmas * kayt kıl rahmat imdi abruy
99. barlıkda * naz bedavnıng minnatıdendur tirliği * zayi bolur ömrümün
100. şirliği * kel kaytalık emdi ebruy barlıkda * yaman bolur din
101. bilmesinin korlugu * Imdi şol kitgannan göçüb gitdi. Altı
102. aycılık kırk günçülük yol yürüyüp, sağı selamet Tayşa Hanıng
103. iline barıb tüşdü. (Tayşa) Kenkine konuş birdi. Çarvağa çay birdi. Tayşa
104. Kalmakdın ilinde fıkara bolub, zekatın berib, yüre birdi. Kiması
105. şul boldu. Kurumsak atandı. Alkıssa aradan yedi yıl ötdü. Munda
106. ketkanda Gülbarçın yedi yaşında idi. Yedi yıl ötdü, yaşı ondörde
107. yetdi * Ol ayındakı haberdi kimnen işitdin * Tayşa Kalmakdan
108. işitting * Yurt eğesi Tayşa Hannıng kulağına yetdi. Altmış iki
109. alemdarlar, otuz iki mühurdarlar hemesi işitdi. Barçinin tarifini
110. Tayşa Hanga aytd. Aynalayın kayınayım. Bayağı kelgen Baysarı diygan
111. fıkaraning diygen bir kızı bar iken, sizga layık ikan didi. Padişah (Tayşa)
makul
112. gördü. Şol Bay bizga kızın birmas migan, bizdi kuyov dimas mikan?
113. Onda aytadı: Sizden artuk kimga biredi? Taksir dedi. Bar onday
114. bolsa aytırıb geling dedi. Şol vakitlerinde Karacan deygan Kalmak,
115. özü bahadur, özü pehlivan bol hem bir kalanıng hakimi idi. *
116. (Karacan:) Hanınıng işi el menan * Padişah zorluk kılman, ne işi bar kız
menan *
117. Nasib bolsa Barçın Can * devran sürer biz manan * Karacan aytadı:
118. Men alamın; Tayşa Han aytdı: Men alamın.
119. Şol vakitlarda vazir-i azamlar menan kengeşde köpde Hızır, mingde veli
bar.
120. (kengeşteki vezirler:) Padişaga aytadı: Ey Taksir, aytıb irişip turganca, siz
Padişasiz. Yübering tokuz
121. yavşu, Karacan yübersün tokuz yavşu, kaysınızga birse ikbaliniz dedi. Bol
122. söz Padişaga makul geldi. Aman sözdüng kızıgı yakın geldi. Padişah sayladı
123. tokuz yavşunu, Karacan sayladı tokuz yavşunu. Padişam teklif etdi on
124. sekiz yavşuga: Baysarı Bayding kızng Padişam dise manga bersin; Batır
dise
125. Karacanga bersin. Ihtiyarı Baysarıda. Padişamda zorluk bolmaydı,
126. ne etse özü bilsin. Onsekiz Kalmak bedevge bindi. Baysarı Baydın
127. ordasına yürüş kıldı. Padişanıng yahşi veziri tokuz yavşının
128. başı idi. Kökaman Kaska dır idi. Baysarı Bay tikkan ak
129. ordaga geldi * Bedevning tavdan eşkali * turmagın bizden yaşkanıb *
130. Bol uyda bende barmıygan * biz manan haberlaşkalı * Bedev sürigan
131. kıyataş * Akdi gözden kanlı yaş * ak uyda bende bar bolsang *
132. çık ta uydan habarlaş * Baysarı maydanga çıkdı. Padişahdan gelgan
133. adam ekenliğini bilib, Baysarı Baydıng renggi uçdu. Yol bolsun
134. didi. Şol vakitleride Kökaman Kaska aytdı: * Lal-i mercanlı sedefli *
135. düşmanga birdik edebi * Arada yavşu yürümeklik, kethüdalardan
136. sebebdi * dünya fani yalgandı * kimlarga vefa kalgandı * arada yavşı
137. yürumeklik * bizlerden emes Baysarı * kethüdalardan
138. kalgandı * karagan nayza tuğ baylab * kıyıp Bayga gelganman *
139. ak körövge göz oynab * selamlıga gelgenman * yeki müslüman
140. balasın evlenmekke geleman * evleştirmek elçiden * cavlaşdırmak
141. cavşıdan * Kuşlarını salgan avcı men * sizde kız bar bizda oğul *
142. kızınga gelgan cavşı men * yalın bedevning öresin * Konguratdan
143. çıkkan töresin * Tayşadan gelgan tokuzmuz * Karacanman tokuzmuz *
144. Padişah desang Tayşaga * Batır desang Karacanga * ihtiyarında
145. Baysarı * Baröınıngdı beresin * sözünü kanday korasın *
146. Baysarınıng gitdi medeti * belinden taydı davlatı *
147. kaytıb ordağa girdi Barçın yalguz olday görgan kızına karab:
148. Gevherim sensin mening karağım sen bolmasang kim bolar? Haldan
149. sorağın Tayşa Handan sizga yavşı gelibdi. Karacannan ikevu
150. talaş bolubdu kaysısına kalab göngül birasın? Aynalay korgan çırağım.
151. Şol vakitlarda Barçın can turub söyleydi * aklım boldu bol
152. meydanda imdi lal * Kalmakdın ikiside televi dünya mal * Yığlay
153. birma ata gönlüm bözüldu * hak yayında karar büter atacan * işbu
154. demnen öz demangını dem deme * adam görsang sen özünden kem deme
*
155. yığlay buyurman ata gönlüm bözüldu * Barçın canın bar da ata gam yeme
*
156. ayna manan ak yüzümnü göreyim * hakdıng salgan süresine göreyin *
157. yığlay birma ata, şükür kılayın * şol Kalmakka barıb cevab bereyim *
158. yıldan yılga talday boyum uzadı * yarnıng derti vay bahtımı kesedi *
159. binip bedev her meydandan yılmayma * savaş günü at kuyruğun
160. örmayma * kabul kılıb berding Kungrat sultanına * aman bolsa
161. on dört yaşda kelmeyme * bolmay savaş at kuyruğun öresin *
162. men bilemen ata, kaygır töresin * erten menin mal eğesi kelgende *
163. canım ata senib cevab beresin. * Habar Altun Saç taki: * Seher
164. vakti sarı atan yük artdırdıng * din bilmagan Kalmaklarga
165. çatdurdun * göçübte deyüb zar yığladım elimde * munda kelib kanca
166. dünya arttırdıng. * Cevab Barçınıng, saçrab orundan turdu
167. kınay belini burdu, köyüktey boynun burdu, Barçın dilber iki
168. kulun alga koşorub, Tayşa Handan gelgen yavşıga karab, söz
169. söyleb turgan şekli: * Men yığladım sizni görüb zar zar *
170. köp yığlayman aşım nekir kemlik bar * erem deyip kelgen Barçın canın
men idim *
171. kulak salsan men gönlümden arzi bar * Padişahdan kelgen cavşılar *
172. mening aytkan bol sözüm * Tayşa Hanga aytub bar * çalın bedevning
173. öredi * yiğitten pohta töradi * Tayşa Han diygan ol bolsa *
174. Barçın diygan men idım * bizler bir işsiz gelgan misafir * bizga altı
175. ay mühlet biradı * aradan altı ay ötkence * arığı *
176. semiz bolsa tabdasın * ak süngüsünü sablasın * zerli tonum giyemin *